Höfundur: Jón Jónsson
Brandajól er gamalt hugtak sem tengist jólunum og vefst dálítið fyrir fólki. Stundum er líka talað um að bæði séu til stærri og minni brandajól. Elsta heimildin er skrifuð af Árna Magnússyni handritasafnara (sem Árnastofnun er kennd við), sem gerði gerði minnisblað um brandajól í kringum árið 1700. Árni segir þar að gamlir menn kalli brandajól „þá jóladag ber á mánadag“ (Árni Björnsson, 2000: 385; Þorsteinn Sæmundsson, 1993).
Skrifari Árna Magnússonar, Jón Ólafsson Grunnvíkingur, bætir svo við þessa skilgreiningu í orðabók sinni. Hann segir að fjórir frídagar þurfi að fara saman og skilgreinir meiri brandajól þannig að jóladagur sé mánudagur, eins og Árni, en að minni brandajól séu þegar sunnudagur kemur á eftir þriðja í jólum sem áður var frídagur (Þorsteinn Sæmundsson, 1993).
Björn í Sauðlauksdal er með sömu reglu og Grunnavíkur-Jón um fjóra frídaga í röð í orðabók sem hann skrifaði seint á 18. öld (Árni Björnsson 2000: 385; Þorsteinn Sæmundsson, 1993). Síðari tíma skilgreiningar reyna hins vegar yfirleitt að færa brandajólin eitthvað til, eftir þeim breytingum sem orðið hafa á frídögum. Reynt er þá að hafa þá áfram fjóra í röð en stundum er aðfangadaginn talinn með, eins og Jónas frá Hrafnagili gerir (Jónas Jónasson 1961: 207; Þorsteinn Sæmundsson, 1993).
Í öllum tilfellum snúast brandajól þó um að hafa marga frídaga í röð (Eyja Margrét Brynjarsdóttir 2000).
Frídagar og breytingar á þeim
Ýmsar breytingar hafa orðið síðan þessar heimildir voru skrifaðar. Árni Magnússon var dáinn og Jón Ólafsson Grunnvíkingur orðinn gamall maður árið 1770 þegar breyting var gerð á helgidögum og þeim fækkað talsvert. Í tilskipun Danakonungs, sem var líka konungur Íslands á þeim tíma, um þessi mál, voru til dæmis slegnir af helgi- og frídagar sem lengi höfðu verið við lýði, eins og þrettándinn og þriðji í hvítasunnu og jólum. Í kaþólskum sið hafði fjórði í jólum reyndar verið frídagur líka (Árni Björnsson, 2000: 385) og þá gátu frídagarnir orðið fimm í röð, ef sunnudagur var á aðfangadegi eða daginn eftir fjórða í jólum.
Annað sem ruglar nútímafólk í ríminu er að laugardagur er orðinn frídagur hjá þeim sem vinna „hefðbundna“ vinnuviku með tveggja daga fríi um helgar. Þannig var fyrirkomulagið aldeilis ekki fyrr á öldum, fimm daga vinnuvika og frí á laugardögum er afrakstur verkalýðsbaráttu á 20. öld.
Þriðja sem veldur svo ruglingi er að aðfangadagur er alls ekki frídagur í heild sinni og hefur aldrei verið, en á síðari tímum er hann stundum talinn með í skilgreiningum á brandajólum. Samkvæmt lögum um 40 stunda vinnuviku sem tóku gildi 1. janúar 1972 er hann aðeins frídagur frá því klukkan eitt eftir hádegi, alveg eins og gamlársdagur (Alþingi, 2025).
Það vekur athygli að samfellda fríið tengt jólanóttinni hefur verið lengra á minni brandajólunum en þeim meiri, ef miðað er við skilgreiningu Jóns Grunnvíkings og Björns í Sauðlauksdal, af því að hluti aðfangadags var heilagur. Á móti kom hins vegar að ef jóladagur var mánudagur, þá hefur fríið líka verið tveir samfelldir heilir dagar, bæði um áramótin og þrettándann, alveg fram til 1770 þegar konungur fækkaði helgidögunum.
En hvað þýðir orðið brandajól?
Það er ekki nóg með að upplýsingaóreiða einkenni skilgreininguna á því hvenær séu brandajól, því að auki er alls ekki á hreinu hvað orðið þýðir. Árni Magnússon segist hafa eftir gömlum mönnum að þá sé hætta á húsbrunum, en tekur fram að aðrir segi ástæðuna að þá séu ljósabrennslur óvenju miklar. Stundum er heitið líka tengt við eldibranda (sem er tré, grein eða lurkur, sem eldur logar í) og að þeim hafi verið brennt á jólum til hátíðabrigða. Það segir Björn í Sauðlauksdal seint á 18. öld í orðabók sem hann gerði og jafnframt að vinnufólk hafi nýtt brandana sem það átti eftir síðasta kvöldið af jólafríinu og þá setið við langelda (Þorsteinn Sæmundsson, 1993; Árni Björnsson 2000: 385; Jón Gunnar Þorsteinsson 2015). Árni Björnsson segir líka að hrísi hafi ef til vill verið brennt til hátíðabrigða (til húshitunar), eftir að skógar fóru að eyðast, en mó og taði hverdags, og brandajól gætu vísað til þess (Árni Björnsson 2000: 386).
Allar þessar skýringatilraunir eru frekar ólíklegar. Erfitt er að sjá af hverju fólk ætti aðeins að hafa gert sér dagamun síðasta kvöldið þegar frídagarnir voru einum fleiri en venjulega. Sama gildir um hrísið, að ólíklegt virðist að lengra samfellt frí hafi kallað á sérstakt heiti út af brennslu á því á þessum tíma. Eins hefur væntanlega ekkert síður þurft ljós við vinnu í svartasta skammdeginu og jafnvel frekar en í frítíma. Skýringin er því ennþá óljós eða eins og Þorsteinn Sæmundsson orðar það, þá hefur hugtakið „valdið mönnum heilabrotum í þrjú hundruð ár að minnsta kosti, og verður svo vafalaust enn um hríð“ (Þorsteinn Sæmundsson 1993).
Brandajól í samtímanum
Það er að vísu ekki mikið talað um brandajól nú á dögum, en þó er stundum spurt um þau í spurningaleikjum og stundum spjallar (eldra) fólk um hvort og hvenær séu brandajól. Oftar er samt talað um launþegajól þegar frídagar eru margir, en vinnuveitenda- eða atvinnurekendajól þegar þeir eru fáir yfir jólahátíðina (þegar helgidagar og frídagar falla saman). Samt hefur þetta allt saman riðlast verulega, vegna þess hve vinnutími er óreglulegur hjá stórum hópum, t.d. heilbrigðisstarfsfólki og svo verslunarfólki um jólin á síðustu áratugum.
Lengst verður samfellda fríið í kringum jólanóttina, hjá þeim sem vinna hefðbundinn vinnudag, ef jóladagur er á fimmtudegi. Þá er hálfur frídagur á aðfangadag, fylgt eftir af jóladegi og öðrum í jólum og svo tekur við helgi með laugardegi og sunnudegi. Fjórir og hálfur dagur, eins og einmitt er árið sem nú er að líða, 2025. Ef upprunalega skilgreining Árna Magnússonar er notuð, að jóladagur sé á mánudegi, nær samfellda fríið líka fjórum dögum. Frá Þorláksmessu sem þá er laugardagur og til loka annars í jólum. Slíkt ætti því helst að kallast brandajól nú til dags, en líklega ætti bara að leggja skilgreininguna á meiri og minni brandajólum til hliðar. Þetta á hvort sem er allt eftir að breytast á næstu áratugum, þegar fjögurra daga vinnuvika verður að veruleika.
Heimildir:
Alþingi (2025, 1. sept). Lög um 40 stunda vinnuviku nr. 88/1971.
Árni Björnsson (2000). Saga daganna. Reykjavík: Mál og menning.
Eyja Margrét Brynjarsdóttir (2000, 23. desember). Hvað eru stóru brandajól? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=1248.
Jón Gunnar Þorsteinsson (2015, 6. janúar). Eftir hverjum heita stóru brandajól? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=68869.
Jónas Jónasson frá Hrafnagili (1961). Íslenzkir þjóðhættir. 3ja útgáfa. Reykjavík: Ísafoldarprenstmiðja.
Þorsteinn Sæmundsson (1993). Brandajól. Vefur Almanaks Háskóla Íslands, sjá http://www.almanak.hi.is/branda.html.